را در پيش گرفت . آن مردم هنگامى كه در صحن مسجد نماز مىخواندند پس از برداشتن سر از سجده گرد و خاكى را كه به پيشانى آنان مىچسبيد پاك مىكردند . زياد دستور داد در صحن مسجد جامع ريگ بريزند . او گفت : در اين‌باره مطمئن نيستم كه زمانى بگذرد و خردسالان چنين پندارند كه پاك كردن پيشانى پس از انجام سجده يكى از سنت‌هاى نماز است . ديدگاه دوم آن است كه محتسب حق ندارد مردم را به نماز جمعه در چنين وضعيتى امر كند ؛ زيرا او اصولا نه از اين حق برخوردار است كه مردم را به اعتقادى كه خود دارد وادار سازد و نه حق دارد درحالىكه اجتهاد در دين براى همهء مردم رواست و در شرايطى كه آنان برحسب اجتهاد خود بر اين عقيده‌اند كه كمتر بودن نمازگزاران از يك تعداد مشخص مانع برپايى نماز جمعه و مانع اجزاء آن است ، آنان را در مسائل دينى ، بر آنچه خود بدان معتقد است بدارد و بر اين پايه از آنان بازخواست كند . البته دربارهء نماز عيد محتسب حق دارد مردم را به آن امر كند . اما آيا حق محتسب در اين خصوص از حقوق لازم اوست يا از حقوق جايز ؟ در اين‌باره دو ديدگاه وجود دارد و خود مبتنى بر اختلاف نظر پيروان شافعى در اين‌باره است كه نماز عيد از كارهاى محتسب يا از واجبات كفايى است . اگر گفته شود نماز عيد مستحب است ، امر كردن به آن هم مستحب خواهد بود و اگر گفته شود اين نماز از واجبات كفايى است ، امر كردن به آن واجب خواهد بود . از اين‌ها كه بگذريم برپايى نماز جماعت در مساجد و اذان گفتن براى نماز در مسجدها از آيين‌هاى اسلام و از نشانه‌هاى پايبندى به اين دين است تا اندازه‌اى كه پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و إله به همين نشان دار الاسلام و دار الشرك را از يكديگر بازشناسانده است . از اين روى ، اگر ساكنان يك آبادى يا يك محله بر وانهادن نماز جمعه و ترك اذان در اوقات خاص آن اتفاق كنند ، از محتسب انتظار است آنان را به اذان و نيز جماعت امر كند . اما آيا اين كار بر محتسب واجب است و او به ترك آن گناهكار شمرده مىشود يا اين كار براى او مستحب است و به انجام آن پاداش مىگيرد ؟ در اين‌باره دو ديدگاه وجود دارد و خود بر اختلاف پيروان شافعى در اين خصوص مبتنى است كه چنانچه مردم يك آبادى بر ترك اذان و اقامه و جماعت اتفاق كنند آيا حكمران به پيكار با آنان ملزم است يا نه . اما اين‌كه افرادى از مردم جداى از هم نماز جماعت را ترك گويند يا اين‌كه كسى اذان و اقامه را در نماز خود واگذارد در صورتى كه اين كار خوى و عادت او نشده باشد محتسب حق ندارد بدين سبب به او اعتراض كند ؛ زيرا اين‌گونه كارها از امور مستحبّى هستند كه به اندك